Nazwiska matematyków

Data ostatniej modyfikacji:
2015-08-25
Autor: 
Michał Śliwiński
nauczyciel w III LO we Wrocławiu

Wiele osób ma kłopoty z pisownią i odmianą nazwisk znanych matematyków. Wstyd przyznać, ale nawet nauczyciele i sami matematycy popełniają przy tej okazji mnóstwo błędów. Z rodzimymi nazwiskami jeszcze jakoś sobie radzimy, ale tych w nazwach twierdzeń i pojęć nie ma tak wiele. Dlatego warto przypomnieć zasady, jakie rządzą pisownią nazwisk obcojęzycznych.

 

Pamiętajmy, że są:

  • wzory Cardana (nie Cardano),
  • wzór i silnik Carnota (nie Carnot),
  • twierdzenie Bolzana (nie Bolzano),
  • aksjomatyka czy krzywa Peana (nie Peano - wersja nieodmieniona,
    a już na pewno nie Peany - odmiana zgodna z regułami dla nazwisk polskich).
    Te nazwiska poddają się odmianie w języku polskich zgodnie z regułami odmiany nazwisk włoskich. 

 

Ponadto są:

  • wzory Viète'a albo Viety (nie Vieta),
  • definicja wg Cauchy'ego (nie Cauchego),
  • twierdzenie Bézouta (nie Bézout'a).
    Apostrof stosuje się wtedy, gdy ostatnia litera nie jest w polszczyźnie odczytywana zgodnie z regułami naszej pisowni.

 

Można pisać:

  • Blaise lub Błażej Pascal,
  • Carl lub Karol Gauss itp.
    Pisanie imion w wersji spolszczonej jest poprawne. Nazwiska piszemy w oryginale.

 

W nazwach jednostek piszemy:

  • paskal (nie pascal),
  • kulomb (nie coulomb),
  • niuton (nie newton).
    Niespolszczona pisownia jednostek pochodzących od nazwisk jest niepoprawna.
    Nazwy takich jednostek piszemy zawsze małą literą.

 

W nazwach pojęć pochodzących od nazwisk piszemy:

  • twierdzenie Pitagorasa, ale trójka pitagorejska,
  • algorytm Euklidesa, ale geometria euklidesowa.

Wielką literą piszemy nazwiska tylko w formie rzeczownika, nie przymiotnika.

  • Imiona Hugo i Hugon mają taką samą odmianę. Mamy więc dorobek Hugona Steinhausa (nie Huga).

 

Co tam nazwiska matematyków...

Często nauczyciele i sami uczniowie mają kłopoty z pisownią... swoich własnych nazwisk. Jeszcze kilkanaście lat temu nie do pomyślenia było otrzymanie w szkole dyplomu dla... i tu nazwisko wpisane w mianowniku, choć oczywiście powinno być w dopełniaczu. Obawiam się, że dzisiejsi nauczyciele po prostu nie znają zasad odmiany nazwisk, idą więc na łatwiznę. A uczniowie traktują to jako normę. Na wojewódzkich konkursach matematycznych wielu z nich przynosi do poprawienia dyplomy, powołując się na to, że w szkole zawsze wpisuje im się nazwisko w formie nieodmiennej. Mało tego, uczniowie ze szkół podstawowych często nie rozpoznają swojego nazwiska w formie różnej od mianownika. Może warto głośno zaapelować o poprawne wypisywanie dyplomów i nagród dla naszych uczniów.

Czasem to uczeń się upiera

Błędnie wypisane dyplomy to nie zawsze wina nauczyciela. Jeden z moich uczniów w LO upierał sie przy otrzymywaniu dyplomów wypisanych w mianowniku, twierdzac, że jego nazwisko "Oczeretko" jest nieodmienne. Przeszło mu dopiero po Olimpiadzie Lingwistycznej, gdzie dyplomu nie chciano mu wymienić, tłumacząc, że to jest błąd gramatyczny, a jego nazwisko poddaje się odmianie tak jak Kościuszko, czy Moniuszko. Zatem dyplom dla Kościuszki, Moniuszki i Oczeretki!

Casus Kościuszki

Ja nazywam się Hojko, ale wcale nie odmieniam się jak Kościuszko, bo moja rodzina ma niemieckie korzenie i nazwisko to jest nieodmienne!!! I chcę dyplomu dla Tadeusza Hojko nie Hojki.

Rację miał Steinhaus

Hugo Steinhaus - wielki matematyk i językowy purysta - zwykł był mawiać w takich przypadkach: owszem, każdy ma prawo do własnego nazwiska, ale tylko w mianowniku. Odmianą nazwisk rządzą bowiem w języku polskim ustalone reguły. Nazwiska obcojęzyczne tez podlegają odmianie przez przypadki. Mamy więc dyplom dla Leibniza, Bacha, Hegla, Chopina, Nguyena i Hojki, nawet tego z niemieckimi korzeniami.

A co z Dubois?

A co z nazwiskami takimi jak Degas, Monet, Dubois?
Czy mamy pisać (i czytać?): "dla Degasa", "dla Moneta", "dla Duboisa"?

Dubois jest tu jedynym

Dubois jest tu jedynym nazwiskiem nieodmiennym - z powodu obco brzmiącej końcówki. Podobnie nie odmienia się, zakończonych na akcentowaną samogłoskę, nazwisk Benoit, Delacroix, Richelieu, Cocteau, Hugo [wym. Igo], Pompidou.

Moneta i Degasa można odmieniać zgodnie z polską deklinacją: Monetowi, Degasowi, Monetem, Degasem, o Monecie, o Degasie. Podobnie jest z innymi nazwiskami zakończonymi na niewymawiane litery spółgłoskowe następujące po samogłosce dającej wymówić się "po polsku": Mitterandem, Rimbaudem, Bézoutem, Foucaultem, Diderotem, Gabinem, Gauginem, Camusem, Lavoisierem, ... Tolerowane jest również nieodmienianie ich, ale tylko przy użyciu wraz z nimi odmienionego imienia, tytułu lub innego określenia.

Bardzo fajna dyskusja

To bardzo fajna dyskusja i bardzo przydatna. Dzięki!

Błąd na maturze

A na tegorocznej maturze próbnej OPERONU autorzy "Zestawu wybranych wzorów" nie poradzili sobie z pisownią "wzorów Viète'a". Niby drobiazg, a jednak.

Pytanie

Chciałabym dowiedzieć się o prawidłową pisownię nazwiska Bernoulli. W różnych książkach widziałam "Bernouli" lub "Bernoulli" (czasem nawet obie wersje zdarzają się w tej samej książce). I jeszcze jak to poprawnie odmieniać. Czy pisać "schemat Bernoullego" czy "Bernouliego", czy wreszcie "Bernoulliego"? Widziałam też "Bernoulli'ego", ale to wydaje się błędne, choć to chyba zależy od tego, jak się to nazwisko poprawnie wymawia.

Bernoulli - Bernoulliego

Jeśli chodzi o pisownię formy mianownika, obowiązuje oryginalna - Bernoulli. Rodzina Bernoullich pochodzi z Flandrii, a od XVI w. żyła w Szwajcarii, więc nazwisko to traktuje się jak niemieckie, rzadziej - francuskie. Poprawną wymową jest zatem [bernuli], a w odmianie [bernulego] itd., mimo pisowni zachowującej oryginalny temat - "Bernoulliego" itd. (bez apostrofu, zgodnie z zasadą zapisu nazw własnych kończących się w mianowniku na "i"). Ta wymowa i zapis są też niewątpliwie najpowszechniejsze wśród matematyków i fizyków. (Nazwiskiem Bernoullich opatruje się wiele terminów z tych dziedzin, bo do rodziny tej należało kilku wybitnych matematyków / fizyków). Istnieją jednak również opracowania (w tym nawet słowniki ortograficzne!), w których nazwisko Bernoulli traktuje się jak włoskie, a wówczas należałoby je czytać i zapisywać we wszystkich formach z podwójnym "l", a dodatkowo pomijać "i" tam, gdzie nie jest ono potrzebne (nie tworzy sylaby), tj. "Bernoullego", "Bernoullemu", ale oczywiście "Bernoullim", "Bernoullich".

Odmiana nazwisk

W poprawnej odmianie nazwisk uczniów pomocna może być inicjatywa urzędu gminy Pawłowice. Powstała tam internetowa baza 3500 nazwisk pawłowiczan wraz z poprawną odmianą. Ma być na bieżąco uzupełniana o nowo przybyłe w gminie nazwiska. Można ją znaleźć pod adresem www.nazwiska.pawlowice.pl. Nawet jeśli nie ma w niej potrzebnego nam nazwiska, zawsze można znaleźć podobne i odmieniać wg tego samego wzorca.

Jak to przeczytać?

W artykule podano, jak zapisać "twierdzenie Bézouta". A jak to przeczytać?

Czytaj 'bezuta'

Już raz była o tym mowa w komentarzach powyżej. Nieme w mianowniku "t" w odmianie czyta się jak najbardziej, czyli mówimy [twierdzenie bezuta] - podobnie, jak powinno się czytać końcówki odmienianych nazwisk Mitteranda, Dumasa, Camusa, Diderota, Bizeta czy Foucaulta. Można natomiast zostawiać te nazwiska nieodmienione (i wówczas nie wymawiać oczywiście ich ostatnich spółgłosek), ale tylko wtedy, gdy poprzedza je coś odmienionego, np. "twierdzenie wielkiego Bézout" (albo "Bézouta"), "przygody awanturnika Dumas" (albo "Dumasa").

Jak odmieniać?

Nazwisko "Hoja" odmieniamy w dopełniaczu jako "Hoji" czy "Hoi"?

To ortografia

To jest raczej kwestia ortografii niż odmiany. Dopełniacz od "Hoja" (tak jak w wypadku rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych na "ja") to "Hoi", podobnie jak Leja - Lei, Maja - Mai, Nadzieja - Nadziei.

Powrót na górę strony