Nagroda Abela 2016

Data ostatniej modyfikacji:
2016-03-18
Autor: 
Małgorzata Mikołajczyk
pracownik IM UWr

W marcu 2016 ogłoszono, że laureatem tegorocznej Nagrody Abela przyznawanej przez Norweską Akademię Nauk za wybitne osiągnięcia w dziedzinie matematyki został sir Andrew Wiles za dowód Wielkiego Twierdzenia Fermata. Wręczenie nagrody w wysokości 6 mln koron norweskich (ok. 700 000 euro, 750 000 dolarów) nastąpi w maju w Oslo, z rąk króla Norwegii - Haralda. To prestiżowe wyróżnienie, które w dziedzinie matematyki uznawane jest (obok medalu Fieldsa) za odpowiednik Nagrody Nobla, zostanie wręczone po raz czternasty.

Nagroda Abela

Nagroda została ustanowiona w 2002 roku dla uczczenia pamięci wybitnego norweskiego matematyka Nielsa Henryka Abela, który mimo młodego wieku (zmarł mając 27 lat) trwale wpisał się do historii matematyki. Przyznawana jest corocznie przez Norweską Akademię Nauk. Wyboru kandydata dokonuje gremium 5 wybitnych profesorów matematyki z różnych krajów. Więcej informacji o nagrodzie Abela i jej dotychczasowych laureatach można znaleźć na stronie www.abelprisen.no/en/.

Abel Prize 2016

Tegoroczny laureat otrzymał nagrodę za dowód Wielkiego Twierdzenia Fermata.

Laureaci nagrody Abela
  • 2003 - Jean-Pierre Serre (Collège de France, Paryż) - topologia, geometria algebraiczna, teoria liczb
  • 2004 - Michael Francis Atiyah (University of Edinburgh, Szkocja) i Isadore M. Singer (Massachusetts Institute of Technology, USA) - dowód twierdzenia o indeksie, topologia, geometria, analiza
  • 2005 - Peter D. Lax (Courant Institute of Mathematical Sciences, Nowy Jork) - równania różniczkowe cząstkowe
  • 2006 - Lennart Carleson (Royal Institute of Technology, Szwecja) - analiza harmoniczna, systemy dynamiczne
  • 2007 - Srinivasa S. R. Varadhan (Courant Institute of Mathematical Sciences, Nowy Jork) - teoria prawdopodobieństwa
  • 2008 - John Griggs Thompson (Univeristy of Florida, USA) i Jacques Tits (Collège de France, Paryż) - algebra z teorią grup
  • 2009 - Michaił Gromow (Institut des Hautes Études Scientifiques, Bures-sur-Yvette, Francja) - geometria
  • 2010 - John T. Tate (University of Texas, Austin, USA) - teoria liczb
  • 2011 - John Milnore (Stony Brook University, Nowy Jork, USA) - topologia
  • 2012 - Endre Szemerédi (Alfréd Rényi Institute of Mathematics, Hungarian Academy of Sciences, Budapest, Węgry) - matematyka dyskretna, informatyka teoretyczna
  • 2013 - Pierre Deligne (Institute for Advanced Study, Princeton, USA) - geometria algebraiczna, teoria liczb, teoria reprezentacji
  • 2014 - Yakov Sinai (Princeton University w USA oraz Instytut Landaua Fizyki
    Teoretycznej Rosyjskiej Akademii Nauk) - systemy dynamiczne, teoria ergodyczna i fizyka matematyczna
  • 2015 - John Nash (Princeton University w USA) i Louis Nirenberg (Courant Institute of Mathematical Sciences, NY University) - teoria nieliniowych równań różniczkowych cząstkowych i jej zastosowanie do analizy geometrycznej
  • 2016 - Andrew Wiles .
Archiwum doniesień

Abel Prize 2015John Nash - specjalista w zakresie teorii gier, zdobywca Nagrody Nobla z ekonomii w 1994 roku - oraz jego mentor Louis Nirenberg. Po odebraniu nagrody, w  drodze powrotnej do domu 24 V, Nash zginął tragicznie wraz z żoną Alicją w wypadku samochodowym w New Jersey. Był trzynastym(!) laureatem tej nagrody.

John Nash (1928-2015) był synem inżyniera elektryka i nauczycielki. Rozpoczął studia na Carnegie Mellon University w Pittsburgu początkowo na kierunku chemii , ale szybko zmienił wybór na matematykę. Jeszcze w czasie studiów zainteresował się teoria matematyczną podejmowania decyzji. Jego praca doktorska napisana na Uniwersytecie Princeton pt. "Non-Cooperative Games" stała się fundamentem teorii gier. Wprowadził w niej pojęcie równowagi nazywanej dziś “równowagą Nasha", które znalazło liczne zastosowania w ekonomii i naukach społecznych. Te osiągnięcia uczyniły go sławnym, ale o jego dalszej pracy w czystej matematyce publicznie znacznie mniej było wiadomo. Zajmował się topologią algebraiczną, opisem rozmaitości i problemem ich zanurzeń w n-wymiarową przestrzeń euklidesową z zachowaniem własności metrycznych. W dowodach twierdzeń wykorzystywał układy równań różniczkowych cząstkowych, dla rozwiązania których wynalazł specjalną metodę iteracyjną. Laureat nagrody Abela z 2009 roku - Michaił Gromow mówił: "To co Nash zrobił w geometrii jest nieporównywalnie ważniejsze niż jego zasługi dla ekonomii. Zmienił nasz sposób myślenia o rozmaitościach, dał nam potężniejsze narzędzia do operowania nimi, niż wszystkie znane wcześniej." W 1956 roku Nash otrzymał stypendium Sloana i spędził sabbatical year w Instytucie Matematyki Stosowanej im. Couranta na New York University, gdzie spotkał Louisa Nirenberga, który zaproponował mu pracę nad problemami nieliniowymi dotyczącymi pewnych nierówności w zakresie eliptycznych równań różniczkowych cząstkowych. Nash, nie będąc specjalistą, szybko uzyskał znaczące wyniki w tej teorii, używając metod zupełnie odmiennych od dotychczasowych. W latach 80. XX wieku Louis Nirenberg zapytany, czy potrafiłby wskazać matematycznego geniusza, bez wahania stwierdził, że na myśl przychodzi mu tylko jeden - John Nash, który ma zadziwiający umysł i myśli zupełnie inaczej niż pozostali uczeni. W 1957 roku Nash poślubił Alicję Larde, studentkę fizyki z Salwadoru, którą poznał w MIT. W 1959 roku, kiedy Alicja zaszła w ciążę, zaczął cierpieć z powodu halucynacji i głębokiej paranoi, w wyniku czego zrezygnował z pracy naukowej. Przez kolejnych 30 lat zajmował się matematyką jedynie w krótkich okresach względnej remisji choroby. Jego stan poprawiał się jednak i w latach 90. Nash odzyskał pełnię zdrowia i sił. W tym okresie uzyskał też wiele nagród za swoje wcześniejsze dokonania, m.in. nagrodę Nobla z ekonomii w 1994, członkostwo Państwowej Akademii Nauk w 1996 i nagrodę Steela przyznawaną przez Amerykańskie Towarzystwo Matematyczne w 1999. Chociaż żona rozwiodła się z nim po 6 latach trudnego małżeństwa, pobrali się ponownie w 2001 roku. Historię życia Johna Nasha opowiada film Rona Howarda z 2001 roku pt. "Piękny umysł" z Russelem Crowem w roli głównej, oparty na książce Sylvii Nasar pod tym samym tytułem.

Louis Nirenberg (ur. w 1925 w Kanadzie) może się poszczycić długą i owocną matematyczną karierą. Przez 50 lat pracy w dziedzinie równań różniczkowych cząstkowych zmienił jej oblicze, wykształcił nowe pokolenie badaczy (wypromował ponad 40 doktorantów) i zainspirował do pracy wielu znanych matematyków, podsuwając im problemy, które przyniosły później ważne wyniki. Nirenberg wychowywał się w Montrealu, gdzie jego ojciec był nauczycielem hebrajskiego. To nauczyciel tego języka zainteresował chłopaka matematycznymi łamigłówkami. Później przyszły studia matematyczno-fizyczne na McGill University w Montrealu, które ukończył w 1945 roku (w Kanadzie w czasie II wojny światowej nie powoływano do armii studentów kierunków ścisłych). Po studiach licencjackich rozpoczął pracę w kanadyjskim ośrodku badań nad bombą atomową, gdzie zaprzyjaźnił się z fizykiem Ernestem Courantem, synem Richarda Couranta - założyciela wydziału matematycznego na Uniwersytecie w Nowym Jorku. Szukając odpowiedniego miejsca na robienie magisterium, trafił wprost pod skrzydła Couranta, u którego napisał pracę magisterską w 1947 roku. Na nowojorskiej uczelni spędził całe zawodowe życie. W pracy doktorskiej obronionej w 1949 roku zajął się otwartym od 30 lat problemem geometrycznym postawionym przez Weyla dotyczącym izometrycznego zanurzenia sfery dwuwymiarowej o dodatniej krzywiźnie w trójwymiarową przestrzeń euklidesową, tak aby obraz był powierzchnią wypukłą. Nirenberg sprowadził ten problem do zagadnienia nieliniowych równań różniczkowych cząstkowych klasy eliptycznej, o których udowodnił wiele ważnych twierdzeń, mających zastosowanie w wielu gałęziach matematyki. W 1957 Nirenberg został profesorem, a w latach 1970-72 dyrektorem Instytutu Couranta. Przeszedł na emeryturę w 1999. Nadal mieszka na Manhatanie. W latach 50. XX wieku, gdy Instytut Couranta stał się jednym z ważniejszych amerykańskich ośrodków badawczych w matematyce stosowanej, Nirenberg był jego centralną postacią w zakresie badań nad równaniami różniczkowymi cząstkowymi, będąc płodnym naukowo jeszcze w wieku 70 lat. Zawsze preferował pracę w zespole i ponad 90% swoich prac napisał wspólnie z innymi matematykami (ale żadnej z Nashem). Za pracę z Luisem Caffarellim i Robertem Kohnem o rozwiązaniach równań Naviera–Stokesa otrzymał w 2014 nagrodę Steela. Wcześniej był wielokrotnie nagradzany. Został uhonorowany nagrodą Crafoorda przyznawaną przez Szwedzką Akademię Nauk w dziedzinach nieobjętych nagrodą Nobla (1982), nagrodą Steela za całość dorobku naukowego (1994) i Narodowym Medalem Nauki (1995) - najważniejszym odznaczeniem państwowym w USA za osiągnięcia naukowe. W 2010 roku przyznano mu pierwszy w historii medal Cherna na Międzynarodowym Kongresie Matematyków w Hyderabadzie za całokształt dorobku. Nirenberg dużo podróżował naukowo. Wśród matematyków czuł się zawsze jak w rodzinie. Był obecny na pierwszej wspólnej konferencji matematycznej USA-ZSRR w 1963 roku w Nowosybirsku i jako pierwszy matematyk z USA odwiedził Chiny.

Abel Prize 2014 - Yakov Sinai otrzymał nagrodę za wkład w rozwój systemów dynamicznych, teorii ergodycznej i fizyki matematycznej. W tych dziedzinach (a także w rachunku prawdopodobieństwa) osiągnął wiele przełomowych wyników i wiele pojęć z tych działów matematyki nosi dziś jego nazwisko (np. bilardy Sinaia, spacer losowy Sinaia). Stworzył wiele powiązań pomiędzy teorią systemów dynamicznych i systemów stochastycznych. Napisał ponad 250 istotnych artykułów i książek naukowych (część wspólnie z żoną - także matematykiem i fizykiem) oraz wychował ponad 50 doktorów. Został zaproszony do wygłoszenia wykładu plenarnego na Międzynarodowym Kongresie Matematycznym w Sztokholmie już w 1962 roku (praktycznie u progu kariery), a to jest dla matematyka wielkim wyróżnieniem. Potem zapraszany był jeszcze czterokrotnie. Jest laureatem wielu nagród (m.in. Steela, Wolfa) i medali naukowych (m. in. Boltzmana i Diraca). Swój pierwszy z czterech doktoratów honorowych otrzymał na Uniwersytecie Warszawskim w 1993 roku. Sinai urodził się w 1935 roku w Moskwie w rodzinie naukowców - mikrobiologów, a jego dziadek był znanym matematykiem i miał duży wpływ na rozwój i zainteresowania wnuka. Sinai ukończył studia na Uniwersytecie Moskiewskim w 1957,  w 1960 obronił doktorat u Kołmogorowa, a w 1971 roku został profesorem na swojej uczelni. Od 1993 roku był profesorem Uniwersytetu w Princeton w USA.

Abel Prize 2013 - Pierre Deligne otrzymał nagrodę za wkład w rozwój geometrii algebraicznej i wpływ na wyniki w zakresie teorii liczb oraz teorii reprezentacji. Znany jest z odkrycia wielu powiązań między różnymi działami matematyki, a wiele pojęć nosi dziś jego nazwisko (np. hipoteza Deligne'a, kohomologia Deligne'a). Jednym z jego największych (i bardzo wczesnych) osiągnięć był dowód hipotezy Weila w 1973 roku (za co otrzymał medal Fieldsa w 1978 na kongresie w Helsinkach). Jest laureatem wielu innych nagród (m. in. Wolfa), ze środków pozyskanych z nagrody Fundacji Balzana ufundował stypendia dla młodych matematyków z Rosji, Białorusi i Ukrainy. Jest członkiem wielu znakomitych towarzystw naukowych. Pierre Deligne urodził się w 1944 roku w Brukseli w Belgii. W wieku 12 lat zaczął czytać akademickie podręczniki do matematyki starszego brata, a 2 lata później "Elementy matematyki" Bourbakiego, co ugruntowało wybór jego dalszej drogi życiowej (mimo nacisków ze strony ojca, by został inżynierem). Studia matematyczne odbył w Brukseli z zamiarem zostania nauczycielem w szkole średniej, ale okazało się, że moze żyć z uprawiania matematyki. Doktorat zrobił w Paryżu w 1966, a od 1984 roku był profesorem w Princeton w USA. Za jego osiągnięcia naukowe król Belgii Albert II nadał mu tytuł szlachecki, a poczta belgijska wydała specjalny znaczek.

Endre SzemerédiAbel Prize 2012 - Endre Szemerédi otrzymał nagrodę za wkład w rozwój matematyki dyskretnej i informatyki teoretycznej. Jego odkrycia miały też ogromny wpływ na wyniki w zakresie teorii liczb i teorii ergodycznej. Matematyka dyskretna zajmuje się badaniem grafów, ciągów, permutacji i kombinatoryką geometryczną (jedno z najbardziej znanych twierdzeń udowodnionych przez Szemerédiego głosi, że w dowolnym zbiorze liczb całkowitych o dodatniej gęstości znajdują się dowolnie długie ciągi arytmetyczne; dowód tego twierdzenia opiera się na rozumowaniu kombinatorycznym, a samo twierdzenie znajduje zastosowanie w klasyfikacji grafów dużych rozmiarów). Daje podstawy operowania tymi pojęciami w środowisku komputerowym. Szemerédi był jednym z pierwszych matematyków, który dostrzegł ogromne znaczenie informatyki teoretycznej dla rozwoju zarówno matematyki jak i samej informatyki. Szemerédi urodził się w 1940 roku. Karierę matematyka rozpoczął stosunkowo późno. Po maturze rozpoczął studia medyczne, później pracował w fabryce aż jego talent matematyczny zauważył Paul Erdös. Po ukończeniu studiów matematycznych w Budapeszcie w 1965 roku przeniósł się do Moskwy, gdzie obronił doktorat w 1970 roku pod kierunkiem Israela Gelfanda. Jest doktorem honoris causa Uniwersytetu Karola w Pradze. Od 1986 roku pracuje w USA w Instytucie Informatyki Rutgers University, New Jersey. Opublikował ponad 200 prac naukowych. Endre Szemerédi otrzymał też wiele innych wyróżnień, m.in. w 2008 roku nagrodę Steele'a Amerykańskiego Stowarzyszenia Matematycznego i nagrodę Rolfa Schocka szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk.

John MilnoreAbel Prize 2011 - John Milnore został uhonorowany za "pionierskie okrycia w topologii, geometrii i algebrze". Jego prace cechowała zawsze głębokość ujęcia, barwność matematycznej wyobraźni, niespodziewane, zaskakujące odkrycia oraz najwyższe piękno. Milnore urodził się w 1931 roku. Ukończył studia matematyczne na Uniwersytecie w Princeton i tam rozpoczął pracę naukową. Przez wiele lat był wydawcą roczników Amerykańskiego Towarzystwa Matematycznego "Annals of Mathematics". W matematyce wiele pojęć nosi w nazwie jego nazwisko (np. egzotyczne sfery Milnora, liczba Milnora, hipoteza Milnora w teorii węzłów i inne). Dał się też poznać jako autor doskonałych podręczników akademickich m.in. "Topologia różniczkowa", "Teoria Morse'a", "Wykłady na temat twierdzenia o h-kobordyzmie", "Wstęp do K-teorii algebraicznej", "Systemy dynamiczne zmiennej zespolonej" i inne. Milnore był wielokrotnie nagradzany. W wieku 31 lat otrzymał medal Fieldsa (1962) za prace z topologii różniczkowej. W 2011 roku otrzymał też swoją trzecią nagrodę Steela przyznawaną przez Amerykańskie Towarzystwo Matematyczne tym razem za całokształt dorobku naukowego (poprzednie otrzymał w 1982 i 2004 roku). W 1989 roku otrzymał międzynarodową Nagrodę Wolfa przyznawaną za osiągnięcia w nauce i sztuce dla dobra ludzkości. Milnor otrzymał ją za "wybitne i oryginalne odkrycia w geometrii, które otworzyły nowe drogi topologii algebraicznej, kombinatorycznej i różniczkowej". W 19687 roku Milnor został odznaczony amerykańskim Narodowym Medalem Nauki.

Abel Prize 2010 - John Torrence Tate przez 60 lat pracował w dziedzinie teorii liczb. Jej nowoczesne zastosowania do magazynowania, kodowania i przesyłania informacji są w znacznej mierze jego zasługą. Jego prace miały też wpływ na takie działy matematyki jak algebraiczna teoria liczb i geometria kombinatoryczna. Wiele używanych dziś terminów matematycznych nosi jego nazwisko. Tate jest laureatem wielu prestiżowych nagród, m.in. Nagrody Cole'a (1956), Nagrody Steele'a za dorobek naukowy (1995), Nagrody Wolfa (2002) oraz członkiem Akademii Nauk USA i Francji, a także członkiem honorowym Londyńskiego Towarzystwa Matematycznego. Tate urodził się w 1925 roku w Minneapolis (Minnesota, USA). Od najmłodszych lat pasjonowały go łamigłówki logiczne. Za namową ojca podjął studia z fizyki, które ukończył w 1946 roku na Uniwersytecie Harvarda. Jednak doktorat obronił już z matematyki w 1950 roku na Uniwersytecie w Princeton. Potem pracował na różnych amerykańskich i francuskich uczelniach. Obecnie jest już na emeryturze.

Abel Prize 2009 - Michaił Gromow jest jednym z największych współczesnych matematyków. Wniósł duży wkład w rozwój wielu dziedzin matematyki, głównie geometrii i topologii.  Geometria to dziedzina dobrze znana uczniom ze szkoły. Nie każdy jednak wie, że to, co poznaje się w szkole to zaledwie niewielki wycinek geometrii nauczanej już w czasach Euklidesa. Starsi uczniowie być może słyszeli jeszcze o geometriach nieeuklidesowych, odkrytych i badanych w XIX wieku. Tymczasem w ciągu ostatnich 50 lat w geometrii dokonała się prawdziwa rewolucja, której jednym z liderów był właśnie Gromow. Dzięki zapoczątkowanym przez niego ideom w zakresie geometrii różniczkowej i geometrii grup skończonych, następne pokolenia matematyków będą miały się czym się zajmować przez kolejnych kilkadziesiąt lat. Funkcjonuje takie żartobliwe powiedzenie: to niesamowite, ile Gromow potrafi "wycisnąć" ze zwykłej nierówności trójkąta. Chodzi tu o jego prace dotyczące mierzenia odległości między dwoma abstrakcyjnymi przestrzeniami metrycznymi. Gromow urodził się 23 grudnia 1943 roku w Boksytogorsku koło Leningradu w ZSRR. Studiował na uniwersytecie w Leningradzie (obecnie St Petersburg), gdzie uzyskał tytuł magistra nauk matematycznych w 1965 roku i doktora w 1969 roku. Zaraz po habilitacji emigrował w 1974 roku. Początkowo pracował na Uniwersytecie w Nowym Jorku, a od 1981 roku na Uniwersytecie w Paryżu. W 1992 roku uzyskał obywatelstwo francuskie. Jest członkiem Amerykańskiej i Francuskiej Akademii Nauk, laureatem wielu nagród naukowych, m.in. Nagrody Kyoto (2002), Nagrody Balzana (1999), Nagrody Steele'a (1997), Medalu Łobaczewskiego (1997) i Nagrody Wolfa (1993).

 

Powrót na górę strony